Lęk
dr n. med. Dariusz Wasilewski psychiatra


Lęk jest oczekiwaniem tego, co ma się stać Platon

Co to jest lęk?
Jest to stan emocjonalny pojawiający się jako reakcja na zagrożenie, którego źródło nie jest dokładnie znane lub gdy jednostka nie może zagrożeniu przeciwdziałać. Lęk towarzyszy człowiekowi od zawsze. Stanowi objaw wielu chorób psychicznych i somatycznych.
Im większa możliwość zapobiegania zagrożeniu lub usuwania jego skutków – tym lęk jest mniejszy. Z kolei wzrasta, gdy jednostka nie ma dostatecznej wiedzy na temat sposobów uniknięcia niebezpieczeństwa, a także gdy własne siły ocenia jako niewystarczające do poradzenia sobie z problemem. U części osób może stanowić trwałą cechę osobowości, przejawiającą się podwyższoną gotowością do reagowania w ten sposób. Lęk jest najbardziej charakterystycznym objawem zaburzeń nerwicowych (nerwic, zaburzeń lękowych).

Co to jest nerwica?
Nerwica jest terminem potocznym. W najnowszej klasyfikacji chorób obowiązującej aktualnie w Europie nie używa się już tego pojęcia. Mówi się o zaburzeniach nerwicowych (lękowych), które mogą występować pod różnymi postaciami.
Jest to specyficzna i przykra reakcja obronna organizmu na sytuacje stresowe, zwłaszcza te przewlekłe. Jest zaburzeniem, które znacząco utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie w życiu społecznym, zawodowym czy rodzinnym. W zaburzeniach nerwicowych dominującym objawem jest lęk (dlatego używa się zamiennie pojęcia zaburzenia lękowe). Lęk, którego w sposób racjonalny uzasadnić się nie da. Lęk w nerwicy może mieć różne oblicza – panika, martwienie się, kołatanie serca, kula w gardle, zawroty głowy, zasłabnięcia, obawa przed śmiercią lub zwariowaniem. Zachowanie chorego, choć może być znacznie zaburzone, mieści się zazwyczaj w „granicach normy”, aczkolwiek lęk który nie ma przyczyny, jest dla otoczenia czymś teatralnym i śmiesznym.
Termin nerwica jest nadużywany. Można wprawdzie powiedzieć, że znaczna część naszego społeczeństwa jest znerwicowana (zresztą od dawna mówi się o powszechnym znerwicowaniu społeczeństw, wynikającym z niepohamowanego rozwoju cywilizacji, do którego nie są przystosowane), nie oznacza to jednak, że cierpi na nerwicę.
Należy podkreślić, że nie każda sytuacja stresowa musi doprowadzić do nerwicy.
Wystąpienie nerwicy zależy zarówno od siły i rodzaju urazu psychicznego, jak i osobniczej odporności układu nerwowego i cech osobowości. Prawdopodobieństwo zachorowania zwiększa stresogenny tryb życia czy też ogólne przemęczenie.

Czy zaburzenia nerwicowe są chorobami psychicznymi?
Zaburzenia nerwicowe są umieszczone w międzynarodowej klasyfikacji zaburzeń psychicznych, więc w tym kontekście nerwica jest chorobą psychiczną, dotyczy tego co się dzieje w naszym umyśle. Natomiast nie jest chorobą psychiczną w rozumieniu powszechnym, nie jest „szaleństwem, obłędem, pomieszaniem zmysłów”, kiedy to dochodzi do zniesienia kontaktu z rzeczywistością. Chociaż u tego typu pacjentów obawa przed chorobą psychiczną i umieszczeniem w szpitalu psychiatrycznym jest nader częsta. Wielokrotnie się słyszy:
- Panie doktorze, czy ja na pewno nie mam schizofrenii?

Jakie są przyczyny zaburzeń nerwicowych?
Powody są różne. Najczęstszymi są przyczyny psychologiczne - urazy psychiczne, których doznajemy w życiu, różne wydarzenia bardziej czy mniej stresujące, zwłaszcza te przewlekłe, kłopoty w pracy, w domu. U części osób można rozważać czynniki dziedziczne lub wychowanie w lękowej atmosferze. Niektórzy pacjenci wspominają: mama lub tata zawsze czegoś się bali, wszystkim się przejmowali, bez przerwy chuchali na zimne. U znacznej części pacjentów jest to kombinacja wszystkich wymienionych czynników.

Jak rozpoznać zaburzenia nerwicowe?
Zaburzenia nerwicowe mają charakterystyczne objawy. Najważniejszy z nich to lęk. Z nim często są powiązane objawy fizyczne – kołatania i bóle serca, uczucie dławienia w gardle, drętwienie kończyn, „jelito wrażliwe”, zawroty głowy. W miarę czasu trwania choroby mogą dołączyć się objawy depresyjne - uczucie smutku, apatii, niemożność radowania się z czegokolwiek, brak aktywności, utrata zainteresowań, niechęć do wychodzenia z domu, spotykania się z ludźmi. Pojawia się bezsenność, zwłaszcza trudności w zasypianiu.
Co to są napady paniki?
Są to napady silnego lęku (przerażenia) trwającego od kilku minut do godziny, które nie są ograniczone do jakiejkolwiek szczególnej sytuacji czy okoliczności, nie wiążą się z większym wysiłkiem, ani narażeniem na sytuacje niebezpieczne. Takiego napadu nie można przewidzieć.
Przeżywanym napadom towarzyszy strach przed śmiercią, utratą kontroli nad sobą lub przed chorobą psychiczną oraz, bardzo charakterystyczna, silna obawa przed kolejnymi atakami – tak zwany lęk antycypacyjny
Narastające uczucie lęku i liczne objawy somatyczne powodują pospieszną ucieczkę z sytuacji, w której się dana osoba znajduje. U pacjenta pojawiają się tendencje do unikania sytuacji, w której wystąpił pierwszy napad. Często napady paniki współistnieją z agorafobią (patrz fobie).

NAJBARDZIEJ TYPOWE OBJAWY NAPADU PANIKI
Objawy somatyczne (cielesne): 
• kołatanie serca,
• przyspieszenie czynności serca,
• ból lub ucisk w okolicy serca,
• pocenie się,
• drżenie lub trzęsienie się ciała,
• wrażenie braku tchu, duszności,
• uczucie dławienia w gardle,
• nudności, bóle brzucha,
• zawroty głowy,
• poczucie zbliżającego się zasłabnięcia, omdlenia,
• cierpnięcie lub mrowienie kończyn,
• dreszcze lub uderzenia gorąca. 
Objawy psychiczne:
• poczucie nierealności otoczenia,
• wrażenie odłączenia się od własnej osoby,
• lęk przed śmiercią,
• lęk przed utratą kontroli, „zwariowaniem”.

Co to jest nerwica lękowa?
Nerwica lękowa, czyli zaburzenie lękowe uogólnione, jest w jakiejś mierze przeciwieństwem napadów paniki. W tej postaci lęk ma charakter przewlekły i uporczywy. Chorzy przeżywają kompletnie nierealistyczne obawy, dotyczące codziennych życiowych wydarzeń i trudności – z góry zakładają, że coś się nie powiedzie – „jutro spadnie śnieg – o mój boże co teraz będzie, na pewno się spóźnię do pracy” lub „miał wrócić o 22.00, a już północ – na pewno coś się stało”. Charakterystyczne jest martwienie się o zdrowie własne i najbliższych. Lęk występuje niezależnie od jakichkolwiek okoliczności zewnętrznych, ani nawet nie nasila się pod ich wpływem. U części pacjentów mogą pojawiać się napady lęku, ale zwykle nie osiągają znaczącego nasilenia.
Objawy lęku trwają zwykle cały dzień, przez co najmniej kilka tygodni, a przeważnie kilka miesięcy. Pacjenci z nerwicą lękową późno trafiają do lekarza, gdyż uważają martwienie się i przejmowanie za coś najzupełniej normalnego.

Objawy lęku uogólnionego:
• niepokój i niemożność wypoczynku,
• zamartwianie się, przejmowanie drobiazgami,
• trudności w koncentracji uwagi,
• drażliwość, irytacja,
• poczucie znalezienia się „na krawędzi”,
• poczucie pustki w głowie,
• oszołomienie, zawroty głowy, wrażenie omdlewania, brak równowagi,
• obawa utraty kontroli, „zwariowania”, śmierci,
• wzmożona reakcja na zaskoczenie lub przestrach,
• trudności z zasypianiem, sen płytki, przerywany,
• uczucie „niepokoju” w klatce piersiowej,
• napięcie i pobolewanie mięśni.

Na czym polega fobia?
Fobie charakteryzują się lękiem przed określonymi sytuacjami, zjawiskami lub przedmiotami, które nie są zazwyczaj niebezpieczne. Gdy lecimy samolotem, idziemy wśród błyskawic, stykamy się z osobą chorą na poważną chorobę zakaźną lub natykamy się na groźnego gada czy pająka, możemy odczuwać pewien niepokój, ale w panikę nie wpadamy. Pacjenci z fobią w takich sytuacjach mogą odczuwać bardzo silny lęk. W wyniku takiego lęku, osoba w charakterystyczny sposób unika tych sytuacji, a gdy się w niej znajdzie może wpaść w panikę.
Najczęstszym rodzajem fobii jest agorafobia, czyli lęk przed otwartą przestrzenią oraz sytuacjami, które uniemożliwiają natychmiastową ucieczkę do bezpiecznego miejsca.
Termin agorafobia odnosi się do grupy powiązanych ze sobą i często nakładających się fobii, obejmujących lęk przed wyjściem z domu, wejściem do hipermarketu, poruszaniem się w tłumie, czy przed podróżowaniem samotnie pociągiem, autobusem lub samolotem.
Oprócz agorafobii istnieją tak zwane fobie swoiste, których opisano kilkaset. Te najbardziej znane to: klaustrofobia (lęk przed zamkniętymi pomieszczeniami), keraunofobia (lęk przed piorunami), karcinofobia (lęk przed rakiem), arachnofobia (lęk przed pająkami), mysofobia (lęk przed zabrudzeniem), rodentofobia (lęk przed gryzoniami), ailurofobia (lęk przed kotami), kynofobia (lęk przed psami), bakteriofobia, tanatofobia (lęk przed śmiercią), nyktofobia (lęk przed ciemnością), akrofobia (lęk wysokości), odontofobia (lęk przed stomatologiem), triskaidekafobia (lęk przed trzynastką), aichmofobia (lęk przed ostrymi przedmiotami).

Co to jest fobia społeczna?
O fobii społecznej mówimy, gdy lęk pojawia się podczas kontaktów z innymi ludźmi lub bycia w centrum uwagi. Początkowo takie lękowe zachowanie może być traktowane przez otoczenie jako przejaw nieśmiałości, jest to jednak coś więcej niż nieśmiałość. Występuje wtedy przyspieszone bicie serca, trudności z oddychaniem, drżenie rąk, pocenie się, zawroty głowy i szum w uszach, zaczerwienienie twarzy, mdłości, nagła potrzeba oddania moczu lub stolca. I tak jak w przypadku innych fobii, bardzo charakterystyczne jest unikanie sytuacji, w których ten lęk występuje.

Osoby cierpiące na fobie społeczną:
• unikają odpytywania przed tablicą i wystąpień publicznych,
• unikają jedzenia i picia w miejscach publicznych,
• nie odzywają się w towarzystwie innych,
• nie umawiają się na randki,
• unikają rozmów, zwłaszcza z osobami, które są dla nich autorytetem,
• nie mogą pracować, gdy ktoś na nich patrzy,
• prowadzą najczęściej samotniczy tryb życia.

Wiele codziennych spraw (załatwienie czegokolwiek w urzędzie czy banku, wizyta u lekarza, zakupy w sklepie innym niż samoobsługowy, umówienie się z kimś) jest dla osób cierpiących na fobię społeczną prawdziwą torturą. Fobia społeczna ma charakter przewlekły. Osobom, które na nią chorują (pomimo możliwości intelektualnych) trudniej jest zdobyć wykształcenie, trudniej zdobyć pracę i ją wykonywać.

Co to jest nerwica serca? Nerwica żołądka?
Zaburzenia nerwicowe, w których lęk manifestuje się objawami cielesnymi, nazywamy zaburzeniami pod postacią somatyczną. Jest kilka podtypów tych zaburzeń, wszystkie objawiają się dolegliwościami z różnych narządów oraz lękiem przed rozpoczynającą się chorobą lub chorobami. Do tej grupy właśnie należą znane wszystkim nerwica serca, czy żołądka. Pacjent odczuwa bóle, kołatania serca, ma nudności, biegunki. Ale objawy też mogą dotyczyć innych narządów – płuc, narządów płciowych. Należy pamiętać, że wszystkie te objawy są składowymi lęku. Osoby chore zgłaszają się na kolejne konsultacje i badania lekarskie. Z reguły odrzucają zapewnienia lekarzy o braku fizycznej przyczyny dolegliwości lub aprobują je na chwilę. Buszują w Internecie, bądź słuchają przygodnych opinii w celu potwierdzenia swoich podejrzeń. Częste jest samodzielne przyjmowanie leków, wizyty u znachorów. Objawy oczywiście się nasilają, ale zwykle wiele czasu minie zanim zacznie się specjalistyczne leczenie.

Co to natręctwa?
Są to obsesyjne zachowania bądź myśli, których nie można się pozbyć. Wracają jak bumerang. Natrętne myśli i czynności wprawdzie wypływają z umysłu pacjenta, ale są traktowane jako coś obcego i absurdalnego. Mają charakter powtarzający się i nieprzyjemny. Pacjent próbuje się im przeciwstawić, ale im bardziej je odpycha, z tym większą siłą wracają. Myśli natrętne mogą dotyczyć wszystkiego – życia zawodowego, osobistego, przyszłości bądź przeszłości. Pacjent rozważa bez końca, czy dobrze coś zrobił, powiedział, czy dobrze się zachował.
Czasem pojawiają się myśli o charakterze religijnym, nierzadko bluźnierczym, co zwykle powoduje ogromny lęk i poczucie winy. Myśli i czynności natrętne mogą współistnieć z fobiami. Na przykład pacjent w nieskończoność myje ręce, gdyż boi się, że się zabrudził lub obcując z osobą chorą zakaźnie czy zwierzęciem mógł się czymś zarazić. Natręctwa najczęściej są objawami tak zwanych zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (dawniej: nerwica natręctw), czasem depresji.

Kto może zachorować?
Każdy. Ale szczególnie na zaburzenia nerwicowe narażone są kobiety (chorują dwukrotnie, trzykrotnie częściej).

Czy lęk może się utrzymywać przez całe życie?
Tylko wtedy, gdy nie jest leczony.

Co zrobić kiedy się podejrzewa zaburzenia nerwicowe?
Jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Lepiej rozwiać swoje wątpliwości, niż „chodzić” z chorobą, która utrudnia lub uniemożliwia normalne życie.

Kto powinien leczyć zaburzenia nerwicowe?
Najlepiej na leczeniu zaburzeń lękowych znają się lekarze psychiatrzy. Psychiatria jest taką samą specjalnością medyczną jak każda inna. Tak jak kardiolog zna się na sercu, tak psychiatra na psychice ludzkiej. Nie należy się wstydzić wizyty u psychiatry. Psychiatra jako wykwalifikowany specjalista może bardzo pomóc. I tak jak wszystkich lekarzy obowiązuje go tajemnica lekarska. Lżejsze postaci zaburzeń nerwicowych mogą być diagnozowane i leczone przez lekarzy rodzinnych.

Jak się leczy zaburzenia nerwicowe?
Podstawą leczenia jest psychoterapia, trwająca różnie - kilka tygodni, miesięcy a nawet lat. Psychoterapia jest szczególnym rodzajem rozmowy terapeutycznej ukierunkowanej na problemy chorego, na jego chorobliwy sposób widzenia świata, na naukę życia z chorobą.  
Pacjenci najczęściej leczeni są ambulatoryjnie. W szpitalu powinny być leczone te osoby, u których leczenie ambulatoryjne jest nieefektywne, nasilenie objawów bardzo duże, zaburzające funkcjonowanie społeczne. Ważne jest oddziaływanie profilaktyczne promujące zdrowy, nie stresujący tryb życia. W terapii znajdują też zastosowanie leki, najczęściej są to leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza z grupy tak zwanych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny. Wiele leków przeciwdepresyjnych, obok działania przeciwdepresyjnego, ma też dobre działanie przeciwlękowe i poprawia sen. Leki przeciwdepresyjne nie uzależniają, nie powodują uszkodzenia mózgu, nie zmieniają osobowości. Ich działanie pojawia się powoli, zazwyczaj w ciągu 2 tygodni. Niektóre objawy mogą ustąpić szybciej, na przykład już w ciągu kilku dni może się poprawić sen i zmniejszyć napięcie psychiczne.
W leczeniu nerwic można podawać też leki uspokajająco-nasenne, ale pełnią one funkcję jedynie wspomagającą (stosuje się je na przykład w opanowywaniu napadów paniki czy zaburzeniach snu). Ich działanie jest niemal natychmiastowe. Trzeba jednakowoż pamiętać, że tego typu leki można stosować krótko, zazwyczaj tylko na początku kuracji i jak najszybciej odstawić ze względu na ryzyko uzależnienia. Leków tych nie powinno się przyjmować dłużej niż miesiąc.

Czy objawy mogą powrócić?
Zaburzenia nerwicowe mają przebieg nawrotowy. Dlatego niezwykle ważnym celem leczenia jest zapobieganie nawrotom. Obejmuje to, przede wszystkim, regularną psychoterapię oraz wystarczająco długie przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych. Nie wolno leków odstawiać natychmiast po ustąpieniu objawów choroby. Decyzję tę należy zawsze konsultować z lekarzem. Zwykle leczenie podtrzymujące (utrwalające poprawę samopoczucia) trwa 6 do 12 miesięcy. Najczęstszą przyczyną nawrotu choroby jest przedwczesne przerwanie leczenia.

UWAGI KOŃCOWE
Pamiętaj, że zaburzenia nerwicowe, tak jak wszystkie inne choroby, powinny być leczone. Same nie miną, a zwykle jest tak, że objawy się nasilają i życie zaczyna być gehenną. Leczenie polega na psychoterapii, a gdy objawy są szczególnie nasilone, także farmakoterapii. Do farmakologicznej terapii lęku służą przede wszystkim leki przeciwdepresyjne. Leki przeciwdepresyjne działają z pewnym opóźnieniem. Zazwyczaj są dobrze tolerowane, nie powodują uzależnienia. Leczenie zaburzeń nerwicowych jest długotrwałe, przedwczesne przerwanie kuracji może spowodować nawrót objawów choroby. I to co najważniejsze: konsekwentna terapia sprawia, że lęku można się pozbyć. 

Dziękujemy firmie KRKA za udostępnienie materiału.
zobacz inne wiadomości »

   




Grupy wsparcia i warsztaty prozdrowotne dla osób z doświadczeniem zaburzeń zdrowia psychicznego

wiecej>>>


Instytut Konsultacyjno-Terapeutyczny INVERSA

wiecej>>>


Zapraszamy do współpracy lekarzy, psychologów i psychoterapeutów!

wiecej>>>


23 lutego ruszyła druga edycja kampanii społecznej "Twarze depresji. Nie oceniam. Akceptuję."
wiecej>>>


 

© Stowarzyszenie APD 2004 designed by C A N O N I A